माझे अंतःकरण कुठे आहे?
कधी कधी मला प्रश्न पडतो—इतिहास फक्त जिंकणाऱ्यांनाच लक्षात ठेवतो का? की तो शांतपणे त्यांनाही स्मरतो ज्यांनी सर्वजण गप्प बसले असताना उभे राहण्याचे धैर्य दाखवले?
गेल्या काही दिवसांपासून एक प्रश्न माझ्या मनाचा पिच्छा पुरवत आहे—आपण कुठे आहोत? ख्रिस्ती म्हणून नाही. जेसुइट म्हणून नाही. कोणत्याही एका धर्माचे सदस्य म्हणून नाही. तर माणूस म्हणून.
जिकडे पाहतो तिकडे लोक आपापली ओझी वाहताना दिसतात. कोणी दुःखात आहे, कोणी उपाशी आहे, कोणी आपल्या भविष्याबद्दल चिंतेत आहे, तर कोणी स्वतःचा आवाज ऐकला जात नाही असे अनुभवत आहे. ते हिंदू असोत, मुस्लिम, शीख, ख्रिस्ती, बौद्ध किंवा कोणत्याही धर्माचे नसोत—त्यांचे दुःख आधी मानवी आहे, नंतर धार्मिक. आणि मी स्वतःलाच पुन्हा पुन्हा विचारतो—अशा वेळी माझा विश्वास माझ्याकडून काय अपेक्षा करतो?
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी सांगितले होते की न्याय टिकवण्यासाठी धैर्य आवश्यक असते. त्यांनी दिलेला मंत्र—"शिका, संघटित व्हा आणि संघर्ष करा"—हा केवळ घोषवाक्य नव्हता; तो मानवी प्रतिष्ठा आणि समानतेची जबाबदारी होता. त्यांचे शब्द आजही प्रत्येक पिढीला प्रश्न विचारतात.
काही दिवसांपूर्वी एका कार्यकर्त्याचे वाक्य माझ्या मनाला खोलवर भिडले. त्याने फक्त एवढाच प्रश्न विचारला—"कठीण काळात ख्रिस्ती कुठे असतात?" त्या विधानाशी सहमत असो वा नसो, त्या प्रश्नाने माझ्या अंतःकरणात अस्वस्थता निर्माण केली. त्याने मला स्वतःच्या विवेकाला सामोरे जाण्यास भाग पाडले.
ख्रिस्ताचे अनुसरण करणे म्हणजे नेमके काय? फक्त मिस्साला जाणे? प्रार्थना करणे? संस्थांचे संरक्षण करणे? की त्याहूनही काही खोल अर्थ आहे?
जेव्हा मी सुवार्ता वाचतो, तेव्हा मला आरामात राहणारा मनुष्य दिसत नाही. मला असा मनुष्य दिसतो जो दुःखाकडे चालत जातो, त्यापासून दूर पळत नाही. येशू नेहमी समाजाने विसरलेल्या, वंचित आणि जखमी लोकांच्या बाजूने उभा राहिला. त्याचे साक्षीदार जीवन सत्तेचे रक्षण करण्यासाठी नव्हते; ते प्रेमाशी प्रामाणिक राहण्यासाठी होते.
मग मला प्रश्न पडतो—डॉ. आंबेडकरांनी जे सांगितले, त्या कार्यकर्त्याने जे विचारले, आणि आपण जेसुइट किंवा ख्रिस्ती म्हणून प्रत्यक्षात काय करत आहोत?
माझे उत्तर स्पष्ट आहे. धोका पत्करावा लागेल. त्याग करावा लागेल. आवश्यक असेल तर एखाद्या मोठ्या ध्येयासाठी स्वतःचे जीवनही अर्पण करावे लागेल. प्रश्न विचारावे लागतील.
आपण विटा आणि सिमेंटने बनलेल्या संस्थांचे किंवा चर्चच्या इमारतींचे संरक्षण करण्यात इतके व्यस्त का आहोत? चर्च म्हणजे आपण. चर्च म्हणजे लोक. आपणच या संस्थांना अर्थ देतो. मग आपण शांत का बसावे?
आजच्या परिस्थितीत हिंदू, मुस्लिम, शीख आणि इतर अनेक समाजातील लोक एकत्र उभे आहेत. पण माझ्या मनात सतत एकच प्रश्न घुमतो—या सर्वांमध्ये ख्रिस्ती कुठे आहेत?
गरज असताना आपण मागे का राहावे? फक्त म्हणून की आत्महत्या केलेली मुले आपली नव्हती? किंवा उपोषणावर बसलेले लोक आपले नव्हते?
माझे शब्द लक्षात ठेवा. एक दिवस असा येऊ शकतो, जेव्हा आपल्यालाच इतरांची गरज भासेल. आणि तेव्हा तेच आपल्याला विचारतील—"आम्ही तुमच्यासाठी का उभे राहावे?" त्या दिवशी आपण मानवतेलाच दोष देऊ.
जर येशू आज आपल्या सोबत असता, तर माझा विश्वास आहे की तो लोकांसाठी स्वतःचे जीवन अर्पण करण्यासही मागेपुढे पाहिला नसता. कारण हा प्रश्न केवळ ख्रिस्ती धर्माचा नाही. हा कोणत्याही एका धर्माचा नाही. हा मूल्यांचा प्रश्न आहे. ध्येयाचा प्रश्न आहे. साक्षीदार होण्याचा प्रश्न आहे.
मी अजून एक तत्त्वज्ञानाचा विद्यार्थी आहे. पण म्हणून मी प्रश्न विचारण्यास घाबरत नाही. पंतप्रधान असोत किंवा शिक्षणमंत्री—सत्ता कोणाचीही असो, प्रश्न विचारण्याचे धैर्य हरवू नये. मी माझे जीवन एका ध्येयासाठी अर्पण केले आहे; मग फक्त शांत बसून बघत राहावे, असे मला का वाटावे?
जर येशू आज आपल्या मध्ये असता, तर मला खात्री आहे की तो लोकांसाठी प्राण देण्यास तयार झाला असता. कारण हा प्रश्न ख्रिस्ती किंवा कोणत्याही एका धर्माचा नाही. हा प्रश्न मूल्यांचा आहे. हा प्रश्न एका ध्येयाचा आहे. हा राजकारणाचा विषय नाही; हा साक्षीदार होण्याचा विषय आहे.
मी फक्त तत्त्वज्ञानाचा विद्यार्थी आहे, हे मला माहीत आहे. पण म्हणून मी पंतप्रधानांना किंवा शिक्षणमंत्र्यांना प्रश्न विचारण्यास घाबरत नाही. जे काही होईल ते होऊ दे. मी माझे जीवन एका ध्येयासाठी अर्पण केले आहे, मग मी फक्त शांत बसून पाहत का राहू?
लोकांवर प्रेम करण्यासाठी किंवा त्यांच्या दुःखात सहभागी होण्यासाठी आपल्याला समाजसेवक असण्याची गरज नाही. जर आपण सतत म्हणत राहिलो, "हे आपले काम नाही," तर कदाचित एक दिवस आपल्यालाच समजेल की जेव्हा संधी होती, तेव्हाच उभे राहायला हवे होते.
एखादे मोठे संकट टाळायचे असेल, तर आपल्याला एकत्र यावे लागेल. युवकांचे कार्यक्रम आयोजित करण्यासाठी आपल्याकडे वेळ असतो. आपण Magis बद्दल बोलतो. न्यायाबद्दल बोलतो. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी दिलेल्या "शिका, संघटित व्हा, संघर्ष करा" या संदेशाबद्दल बोलतो. ख्रिस्ती मूल्यांबद्दल बोलतो. पण तरीही माझ्या मनात एकच प्रश्न पुन्हा पुन्हा येतो—आपण शांत का आहोत?
मला नेहमी आठवते की चर्च ही तिच्या इमारतींमुळे नाही, तर तिच्या लोकांमुळे चर्च आहे. लोकच नसतील, तर त्या इमारतींचे आपण काय करणार? आपल्या पूर्वजांनी महान मुक्तीसाठी संघर्ष केला. अनेक जेसुइटांनीही इतरांच्या सेवेसाठी स्वतःचे जीवन अर्पण केले. हा त्यांचा वारसा आहे.
एक गोष्ट माझ्या मनाला फार स्पर्शून गेली. सांगलीतील एक आजी दिल्लीतील जंतर-मंतरपर्यंत एकटी पोहोचली. ती निर्भयपणे उभी राहिली आणि म्हणाली, "माझी नातवंडे त्रास सहन करत आहेत. मला उत्तरदायित्व हवे आहे." ती पुढे म्हणाली, "माझे शब्द लक्षात ठेवा. काहीही झाले तरी मी इथून जाणार नाही. बसायला जागा मिळो वा न मिळो, झोपायला जागा मिळो वा न मिळो, माझ्या नातवंडांना त्यांचा न्याय मिळेपर्यंत मी इथेच उभी राहीन. आता माझा संयम संपला आहे."
मला माहीत आहे की अनेकांना अशा गोष्टींमध्ये सहभागी व्हायचे नसते. हेही माहीत आहे की ख्रिस्ती समाजातही अनेक विभागणी आहेत. पण मी सतत स्वतःलाच विचारतो—आपण अजून किती काळ असे विभागलेले राहणार? कित्येक वर्षे गेली, आणि या भिंती अजूनही तशाच उभ्या आहेत. आता तरी आपण आपली सामायिक मानवता ओळखली पाहिजे.
तत्त्वज्ञानाचा विद्यार्थी म्हणून मी अनेकदा विचार करतो—आज आपण ज्या समाजात जगतो, तो पाहून आपण अभ्यासत असलेले महान तत्त्वज्ञ काय म्हणाले असते? ते गप्प बसले असते का? की त्यांनी अस्वस्थ करणारे प्रश्न विचारणे सुरूच ठेवले असते?
शेवटी मी एका विश्वासाकडे परत येतो—आपली मूल्ये आपल्या कृतींमधून दिसली पाहिजेत. आपल्या कृतींनी आपल्या शब्दांपेक्षा मोठ्याने बोलले पाहिजे.
मूल्ये भाषणांनी सिद्ध होत नाहीत; ती आपण कसे जगतो यावर सिद्ध होतात. जर आपला विश्वास प्रेम शिकवत असेल, तर ते प्रेम दिसले पाहिजे. जर तो न्याय शिकवत असेल, तर न्याय दिसला पाहिजे. जर तो करुणा शिकवत असेल, तर करुणा दिसली पाहिजे. अन्यथा, आपल्या शब्दांचा आवाज आपल्या साक्षीपेक्षा मोठा राहील.
आपण अनेकदा म्हणतो, "कोणीतरी काहीतरी केले पाहिजे." पण इतिहासात बदल तेव्हाच घडले, जेव्हा सामान्य माणसाने स्वतःलाच एक वेगळा प्रश्न विचारला—"माझी जबाबदारी काय आहे?" हा प्रश्न आजही माझ्या अंतःकरणात घुमत राहतो. कदाचित प्रत्येक अर्थपूर्ण प्रवासाची सुरुवात इथूनच होते—निश्चिततेपासून नाही, विचारसरणीपासून नाही, तर सद्सद्विवेकबुद्धीपासून.
हा लेख कोणत्याही व्यक्तीविरुद्ध किंवा कोणत्याही समाजाविरुद्ध रागातून लिहिलेला नाही. तो त्या मूल्यांबद्दलच्या काळजीतून लिहिला आहे, जी आपल्याला खऱ्या अर्थाने माणूस बनवतात.
कदाचित आता आपण सगळ्यांनी थांबून स्वतःला काही प्रश्न विचारण्याची वेळ आली आहे.
जीवन आपल्याला शेजाऱ्याचे दुःख वाटून घेण्यास बोलावत असताना आपण फक्त प्रेक्षक बनत आहोत का?
आपण आपल्या करुणेपेक्षा आपल्या सुरक्षिततेचे अधिक रक्षण करत आहोत का?
आपण ओळखींच्या भिंती इतक्या उंच बांधल्या आहेत का की आपल्या समोर उभा असलेला माणूसच दिसेनासा झाला आहे?
जर ख्रिस्त आज आपल्या मध्ये चालत असता, तर तो कोणाच्या बाजूने उभा राहिला असता?
आणि कदाचित सर्वात अस्वस्थ करणारा प्रश्न—
जेव्हा इतिहास या पिढीची आठवण काढेल, तेव्हा तो असे म्हणेल का की आपण फक्त आपल्या मूल्यांविषयी बोलत राहिलो... की आपण ती मूल्ये प्रत्यक्ष जगलो?
– रोहन ब्रह्मणे एस.जे.
तत्त्वज्ञानाचा विद्यार्थी
Comments
Post a Comment